از زمان فراگیر شدن ChatGPT، یک روایت در صنعت نشر جهان مدام تکرار میشود؛ دیگر کسی برای کتابهایی که میتوان خلاصهشان را در چند ثانیه از یک چتبات گرفت، پول نمیدهد. تیم فریس، نویسنده کتاب پرفروش «هفته کاری ۴ ساعته»، با انتشار نمودار فروش آثارش نشان داده از زمان عرضه ChatGPT در سال ۲۰۲۲، فروش کتابهایش روندی نزولی پیدا کرده است. مارک منسون، نویسنده «هنر ظریف بیخیالی» نیز پا را فراتر گذاشته و گفته است: «دوران کتابهای خودیاری به پایان رسیده است.» آمارهای جهانی هم از افت فروش این ژانر حکایت دارند. اما آیا همین روند در بازار کتاب ایران هم دیده میشود؟
دادههای طاقچه؛ پلتفرمی که با عرضه کتابهای الکترونیکی و صوتی، بخش بزرگی از رفتار مطالعه دیجیتال مخاطبان فارسیزبان را ثبت میکند، روایت دیگری را پیش روی ما میگذارند؛ روایتی که بیش از آنکه تجربه جهانی را تأیید کند، پرسش مهمتری را مطرح میکند. اگر ChatGPT هنوز کتاب را از سبد خرید مخاطب ایرانی حذف نکرده، پس دقیقاً چه چیزی را در صنعت نشر تغییر داده یا قرار است تغییر بدهد؟
برخلاف روایت جهانی، کتابهای خودیاری هنوز میفروشند
مقایسه آمار فروش طاقچه در شش ماه گذشته با دوره مشابه سه سال قبل نشان میدهد نشانهای از کاهش محسوس استقبال مخاطبان از کتابهای توسعه فردی دیده نمیشود. مهدی دهقانی، مدیرعامل طاقچه، در گفتوگو با دیجیاتو میگوید:
«در شش ماه اخیر سه دسته «موفقیت و خودیاری»، «رمان» و «داستان خارجی» محبوبترین دستهها بودهاند. سه سال پیش هم سه دسته «موفقیت و خودیاری»، «رمان» و «روانشناسی عمومی» برتر از باقی دستهها بودهاند.»
این ثبات در فروش، دستکم دو فرضیه را پیش روی ما قرار میدهد. نخست اینکه کاربران ایرانی هنوز استفاده از چتباتها برای جایگزین کردن مطالعه را به بخشی از عادت کتابخوانی خود تبدیل نکردهاند. فرضیه دوم اما به خود تجربه کتابخوانی مربوط میشود؛ اینکه مخاطب صرفاً به دنبال چند نکته یا بولتپوینت نیست، بلکه روایت، همذاتپنداری و اثر روانی متن همچنان برایش ارزش دارد.
نظر دهقانی به فرضیه دوم نزدیکتر است. او با اشاره به مرز باریک میان آگاهی سطحی و درک عمیق میگوید: «مصرف انبوه خلاصههای تولیدی هوش مصنوعی صرفاً توهمی از دانایی به کاربر میبخشد، بیآنکه ارتقای واقعی در بینش یا مهارتهای وی ایجاد کند.»
به باور او، آنچه مطالعه یک کتاب را به تجربهای ماندگار تبدیل میکند، فقط انتقال چند نکته نیست؛ روایت، مثالها و حتی تکرارهای هدفمند نویسنده، فهم عمیقتری از موضوع میسازند و احتمال تغییر رفتار را افزایش میدهند؛ تجربهای که دستکم در وضعیت فعلی، پاسخهای کوتاه چتباتها قادر به بازآفرینی آن نیستند.
او همچنین به پدیده «توهم» (Hallucination) و ناتوانی این ابزارها در ارائه منابع دقیق اشاره میکند؛ ضعفی که اتکای کامل به خلاصههای رایگان را با ریسک همراه میکند.
اما این فقط نیمی از داستان است.
تهدید از قفسه کتاب آغاز نمیشود
ثابت ماندن فروش کتابهای خودیاری به این معنا نیست که فناوریهای مولد نتوانستهاند صنعت نشر را تحت تأثیر قرار دهند. به اعتقاد مدیرعامل طاقچه، اتفاقاً تغییرات اصلی در بخشهایی در حال وقوع است که کمتر در مرکز توجه قرار گرفتهاند.
او این فناوری را ابزاری دولبه توصیف میکند؛ ابزاری که از یک سو به کاربران کمک میکند کتابهای متناسب با سلیقه خود را راحتتر پیدا کنند و تجربه جستوجو و انتخاب را بهبود ببخشند، اما از سوی دیگر، چالشهای تازهای را پیش روی ناشران، نویسندگان و تولیدکنندگان محتوا قرار میدهد.
به گفته دهقانی، تهدید اصلی امروز نه کاهش فروش کتاب، بلکه ظهور کتابهای جعلی (Scam Books) و گسترش محتوای ماشینی است؛ آثاری که بدون پشتوانه پژوهشی یا تخصص واقعی تولید میشوند و تشخیص آنها برای مخاطب هر روز دشوارتر خواهد شد.
ظهور گویندگان مصنوعی
از نگاه مدیرعامل طاقچه، یکی دیگر از مهمترین تحولاتی که در سالهای آینده سرعت خواهد گرفت، بازار کتابهای صوتی است.
او هشدار میدهد گویندگان مبتنی بر هوش مصنوعی، به دلیل هزینه پایین و سرعت بالای تولید، میتوانند در آینده نزدیک سهم قابل توجهی از این بازار را در اختیار بگیرند؛ تغییری که امنیت شغلی گویندگان انسانی را با چالش جدی روبهرو خواهد کرد. به اعتقاد او، اگر مخاطبان به شنیدن صداهای مصنوعی عادت کنند، ساختار تولید کتابهای صوتی نیز به تدریج دگرگون میشود.
در نتیجه، مسئله دیگر این نیست که آیا ChatGPT جای کتاب را میگیرد یا نه؛ بلکه این است که کدام بخش از زنجیره تولید و مصرف کتاب زودتر از همه دستخوش تغییر خواهد شد.
اگر پیشبینیهای جهانی درست باشد، شاید نخستین قربانیان عصر هوش مصنوعی کتابهای زرد و نکتهمحور باشند. اما تجربه بازار ایران نشان میدهد این تغییر هنوز آغاز نشده است. با این حال، از نگاه مدیرعامل طاقچه، نبرد اصلی نه میان کتاب و ChatGPT، بلکه میان اصالت انسانی و محتوای ماشینی خواهد بود؛ نبردی که ممکن است پیش از آنکه قفسه کتابها را تغییر دهد، صدای گویندگان و اعتماد مخاطبان را دگرگون کند.
